Gierzwaluw Bulletin November 2019

Inhoud

Bij de voorplaat

Algemeen nieuws

• Minder Gierzwaluwen in 2019?
• Lezing alpengierzwaluwen
• Plastic in gierzwaluwnesten
• Boombroedende gierzwaluwen in Frankrijk en Noord- en Oost-Europa
• Gierzwaluwtillen 2012 – 2019

Regionieuws

• Amsterdam: Nestkasten Haarlemmerdijk, Amsterdam-Centrum
• Groningen en Appingedam: Georg Dijk
• Dedemsvaart: Uit het gierzwaluwdagboek van Johan Tinholt
• Drunen: In Drunen herleven gouden tijden voor de gierzwaluw
• Sint Maartensbrug: Gierzwaluwen in de problemen
• Den Helder: Invliegende gierzwaluwen
• Uffelte: Extreem laat succesvol broedgeval
• AmsterdamM: Goed nieuws uit de toren van de Oranjekerk
• Zwolle: Gierzwaluwen zijn welkom in het Stadskantoor!

Buitenlands nieuws

• Tsjechië
• Italië
• Amerika, North Carolina, Charlotte
• België
• China

Recente onderzoeken & artikelen

• BTO: The Breeding Bird Survey 2018
• Amichai ea.: Artificial Light at Night Promotes Activity Throughout the Night in Nesting Common Swifts (Apus apus)

Gierzwaluw gedicht

Bij Kunst en vliegwerk (achterplaat)

Bij de voorplaat

De foto is gemaakt door Inger Lund uit Denemarken en was gedeeld met alle leden van het internationale forum SMS Worldwide via Edward Mayer uit Londen. Ik vond het meteen een geweldige foto omdat je zomaar op het verkeerde been gezet kan worden. Pas als je goed kijkt zie je dat de gierzwaluw van een nestkast wegvliegt en niet door een opening in een muur naar buiten vliegt. De kast is ook niet een echte gierzwaluwkast maar een spreeuwenkast. Desondanks wordt hij al jaren succesvol gebruikt door gierzwaluwen. Inger is geen professioneel fotograaf maar is zeer geïnteresseerd in alle mogelijke insecten. De bij heeft haar grootste belangstelling. De foto die zij maakte was min of meer per ongeluk.

Algemeen nieuws

• Minder Gierzwaluwen in 2019?
• Lezing alpengierzwaluwen
• Plastic in gierzwaluwnesten
• Boombroedende gierzwaluwen in Frankrijk en Noord- en Oost-Europa
• Gierzwaluwtillen 2012 – 2019

Minder Gierzwaluwen in 2019?

Artikel met toestemming overgenomen uit Sovon-Nieuws 2019-3, sovon.nl/MUS

Uit verschillende regio’s kregen we te horen dat er in 2019 opvallend weinig Gierzwaluwen rondvlogen. Dat viel onszelf in het Nijmeegse ook al op. Maar zegt dat iets over het aantal broedvogels? 
De Gierzwaluw is als broedvogel een van de lastigste soorten om te monitoren. Eigenlijk moet je nauwgezet nesten in kaart brengen door te letten op in- of uitvliegende vogels bij geschikte daken. Een tijdrovende klus, die maar op weinig plekken jaarlijks wordt uitgevoerd. Tellingen van rondvliegende vogels, zoals bij het Meetnet Urbane Soorten (MUS) betreffen een mix van broedvogels en
niet-broedende vogels. Dat laatste cohort, ‘oudere jongeren’ die nog geen broedruimte hebben gevonden, kan een zeer aanzienlijk deel uitmaken van de rondvliegers.

Wat zeggen de onderzoekers?
We deden een rondvraag onder vogelaars die in de eigen omgeving een of meer kolonies Gierzwaluwen onder de hoede hebben, of een groot gebied nauwkeurig op bewoonde nesten inspecteren, soms al vele jaren lang. Van 19 locaties/waarnemers kregen we een reactie.

Late aankomst en vroeg vertrek
Uit hun reacties wordt duidelijk dat de broedvogels dit jaar op de meeste locaties laat arriveerden en minstens 1-2 weken later dan anders gingen broeden. Ook de aankomst van niet-broedvogels, afgemeten aan luidruchtige groepen boven stad en dorp, was laat. Dit spoort misschien met een late noordwaartse verplaatsing van 6561 Gierzwaluwen op 7 juni bij Breskens (trektellen.nl). Het is verleidelijk een verband te leggen met de relatief lage temperaturen in mei, toen vaak noordenwinden overheersten tot diep in Zuid-Europa. Het vertrek van Gierzwaluwen uit Nederland, gebaseerd op trektellingen, was dit jaar aan de vroege kant. De mediane doortrekdatum (14 juli) viel ruim drie dagen eerder dan het tienjarig gemiddelde.

Aantallen vrij normaal
Het aantal bewoonde nesten lijkt bij een kleine steekproef weinig af te wijken van dat in voorgaande jaren. Op acht locaties, onderzocht in 2018 én 2019, ging het om 161 resp. 152 bezette nestkasten. Andere locaties, waarvan de gegevens nog niet zijn uitgewerkt, melden eveneens weinig verandering. Een ander verhaal is het met de aantallen niet-broedvogels, waarover de meningen meer verschillen. Dat is deels weersafhankelijk: als het ongunstig weer is, zie je ze niet (ze zoeken voedselrijke gebieden op), als het opklaart kunnen ze zomaar terug zijn boven stad of dorp. Juist die luidruchtige groepen niet-broedvogels bepalen vaak ons idee van hoe goed of slecht een gierzwaluwenseizoen was. Een duidelijk verband tussen de aantallen niet-broedvogels, het aantal broedparen en hun broedsucces in voorgaande jaren ontbreekt. De meeste onderzoekers meldden dat niet-broedvogels laat aankwamen en ook minder frequent aanwezig waren bij de kolonies.

Wisselend broedsucces
In de meeste gevallen lijkt het broedproces normaal te zijn verlopen, al zullen de jongen dit jaar gemiddeld wat later dan anders zijn uitgevlogen. Maar de hitte had lokaal wel degelijk effect. Zo stierven in de kerk van Oisterwijk op 25 juni tijdens intense hitte liefst 13 jongen van 2-3 weken, opvallend genoeg allemaal in nestkasten op het (toch betrekkelijk koele) noordoosten. In de andere kasten (op het zuidwesten) was niets aan de hand. Een deel van de vogels maakte nieuwe legsels, met eileg tot en met 10 juli. Tijdens het warmterecord eind juli stierven opnieuw jongen (5). Op de andere locaties ontbraken meldingen van door de hitte omgekomen jongen. Dat drie waarnemers een vierlegsel aantroffen, is bijzonder.

Gierzwaluwen in MUS
De Gierzwaluw is ook in het Meetnet Urbane Soorten een uitdagende soort. In MUS worden zowel hoog- als laagvliegende vogels geteld (uitleg op soortpagina Gierzwaluw op sovon.nl/gierzwaluw onder telrichtlijnen). Om een eerste indruk te krijgen zijn de aantallen opgeteld in postcodegebieden die in 2017-19 jaarlijks onderzocht zijn.
Tijdens de derde telling (avond), die het meest geschikt voor Gierzwaluwen is, lagen de aantallen dit jaar bijna een kwart lager dan in 2018 – maar dat was dan ook het op één na beste jaar vanaf 2007. Het aandeel niet-broedvogels (opvallender aanwezig dan broedvogels) zal bij deze telling hoog zijn.

Conclusie
Het idee dat er minder Gierzwaluwen in de zomer rondvlogen lijkt te kloppen. Dat kwam dan (vooral) doordat niet-broedvogels korter, minder opvallend of in lagere aantallen aanwezig waren. Het aantal broedparen en hun broedsucces weken vermoedelijk weinig af van voorgaande jaren. Bedenk wel dat dit gebaseerd is op locaties waar de vogels broeden in nestkasten. Deze zijn ook in trek bij nieuwe broedvogels en bijgeplaatste nestkasten worden doorgaans vlot bezet. De vraag is of de bij de vogels populaire nestkasten op een beperkt aantal locaties een reële afspiegeling vormen van wat er onder de broedvogels gaande is. Het merendeel van de populatie broedt immers buiten nestkasten.

Geef je broedgegevens door en doe mee aan MUS
Heel wat lokale werkgroepen en particulieren volgen het broedsucces van in nestkasten broedende Gierzwaluwen. In de afgelopen vijf jaar kwamen jaarlijks 70-95 nestkaarten binnen. Om een goede indruk te krijgen van het landelijk broedsucces zijn meer nestkaarten gewenst. Deze kunnen met terugwerkende kracht ook van de voorgaande jaren worden doorgegeven. Nieuwe tellers voor MUS zijn altijd welkom, zowel van nieuwe, toegevoegde postcodegebieden (nieuwbouwwijken) als vacante telgebieden. Kijk wat er vrij is bij jou in de buurt op de site.

Dank gaat uit naar allen die hun ervaringen met ons deelden, in het bijzonder Gert de Jong (Amsterdam), Jochem Kühnen (Beek- Ubbergen), Hannie Nilsen (Oisterwijk en Berkel-Enschot), Andries Berghuis (Groningen e.o.), Cor Smit (Texel), Norman van Swelm (Oostvoorne), Jaap Langenbach (Maarsen en Mijdrecht), Roel Winters en Hein Verkade (Noordwijk).
Jan Schoppers & Fred Hustings

Alpengierzwaluwen

Op 15 juni 2019 gaf Wim Witvliet in Het Groene Huis in Amersfoort een lezing over alpengierzwaluwen.

Kijk op de pagina Alpengierzwaluwen om de inhoud van de lezing te bekijken en meer te weten te komen over alpengierzwaluwen.

Plastic in gierzwaluwnesten

In Beijing in China inspecteerde Dick Newell gierzwaluwnesten. Hij vond verschillende nesten waar in meer of mindere mate plastic in was verwerkt. Op 17 mei stuurt hij een foto naar het Internationale forum als voorbeeld. Hij maakt zich zorgen omdat hier uit blijkt dat er veel plastic in de lucht zweeft. Op het forum wordt hierop gereageerd door o.a. Amnonn Hahn uit Israël die meldt dat hij in een nest een hartvormig stuk plastic zag liggen. Ook Jaap Langenbach stuurt naar aanleiding hiervan 2 foto’s van nestkasten waar touw naar buiten hangt (binnengebracht door een huismus) en een ander waar plastic naar buiten wappert (aangeleverd door een spreeuw).
In Amstelveen vond Marleen Andriessen een dode gierzwaluw op het nest. Hij was verstrikt geraakt in vislijn, naar binnengebracht door een huismus.
Dit is een zorgelijke ontwikkeling waaruit maar weer blijkt dat als we niet onze eigen troep opruimen, dieren daar problemen mee (kunnen) krijgen.

Boombroedende gierzwaluwen in Frankrijk en Noord- en Oost-Europa

Zie de pagina Boombroedende gierzwaluwen

Gierzwaluwtillen 2012 – 2019

Lees hierover op de pagina Gierzwaluwtillen.

Regionieuws

Amsterdam: Nestkasten Haarlemmerdijk, Amsterdam-Centrum

Bij terugkomst van onze vakantie in 2017 ontdekten wij tot onze grote schrik dat de nestplekken bij ons aan de overkant waren dichtgespijkerd en met kippengaas waren afgedekt. We hebben dit op grond van de Flora en Faunawet (red: inmiddels Omgevingswet) gemeld bij het Ministerie van Economische Zaken in Den Haag. Met hulp van Gerard Schuitemaker en Gert de Jong werd de oorspronkelijke toestand hersteld. Echter, door deze verstoring was er in 2018 weinig activiteit te bespeuren bij de nestplekken.

Na overleg met de eigenaar van het pand hebben we in totaal vier nieuwe nestkasten geplaatst. Tot onze grote verbazing werden twee nestkasten direct in gebruik genomen en de andere twee werden bezocht. Ook werd weer onder het boeideel ingevlogen, bij de drie oude nestplekken.

Daags na deze heugelijke gebeurtenis werd door woningbouwcoöperatie YMERE steigermateriaal in de achtertuinen geplaatst voor groot onderhoud aan drie panden. We hebben meteen overlegd met de voorman en projectleider van YMERE. Dit heeft ertoe geleid dat er bij de kasten geen steigergaas is aangebracht en dat het invliegen niet is belemmerd. Nu de steigers er toch stonden, hebben we de stoute schoenen aangetrokken en de projectleider ook verzocht om nog zes kasten op te hangen. En met succes: de kasten zijn inmiddels geplaatst, ook met dank aan Gert de Jong. De nestkasten zijn geleverd door Zwaluwadviesbureau Marjos Mourmans: vier Maastricht DD & zes Maastricht Al type kasten. Al met al hebben we inmiddels zes en waarschijnlijk zeven nestplekken geteld.
Teun Bil

Groningen en Appingedam: Gierzwaluwen alom

Op 22 juli stuurt Georg Dijk uit Appingedam zijn bijdrage over gierzwaluwactiviteiten in Appingedam. Hij vertelde dat hij een paar dagen eerder een gierzwaluwwandeling had gemaakt in Groningen met Maricée ten Bosch (stadsvogeladviseur Groningen voor VBN). Hij heeft toen voor het eerst een jonge gierzwaluw mogen aanschouwen! Dat vond hij ook het leuke aan kasten in tegenstelling tot dakpannen waaronder het zich allemaal onzichtbaar afspeelt. Met de verrekijker kon hij die bolle witte kop met prachtige grote ogen goed bekijken. Een eindje verderop stak een snel bewegende vlerk uit de vliegopening van een jong
die daarbinnen volop z’n vleugelspieren aan het oefenen was. Er was een hoop leven in de lucht en in een aantal kasten. De absolute topper was een huis aan de Verlengde Grachtstraat (zie foto) met vier nestkasten aan de gevel en tien speciale invliegdakpannen. Wat een liefhebber! Het blijkt het huis van Jan Doevendans (stadsecoloog Groningen) te zijn: ‘Het Huis als Natuurreservaat’. Een geweldige avond!

Op 6 augustus meldt Georg dat een week eerder de gierzwaluwen weer vertrokken waren naar hun bestemming onder de evenaar. Net als vorig jaar gebeurde dat niet in één keer, maar gefaseerd. Op dinsdagavond vloog de hele groep (veertig à vijftig) uitbundige rondjes boven en om de broedplaats het Gouden Pand. De dag erna was er niets meer in de lucht, maar op donderdagavond dartelden er toch zomaar ineens weer vijftien vogels boven hun zwaluwenburcht. Hij ging naar buiten om het beter te kunnen zien. Voordat het helemaal donker was, ze gingen lang door, verdwenen er vlak na elkaar zeven onder de pannen aan de (zichtbare) oostkant. Op vrijdagochtend vlogen er nog acht rond en ’s avonds vier. Op zaterdag was het zwerk boven het Gouden Pand leeg en dat bleef het. Dit jaar de eerste twee op 2 mei aangekomen en na 93 dagen de laatste vier op 2 augustus vertrokken. Het is elk jaar hetzelfde liedje: dat weggaan went maar niet. Die ontwenningsverschijnselen zijn ook jaarlijks terugkerend en identiek.
’s Morgens de gordijnen open en het luchtruim scannen en overdag of ’s avonds als hij terug is van weggeweest, rijdend vanuit de auto, naar boven turend tot hij die zwarte stipjes ziet tuimelen boven Appingedam. Die verschijnselen duren weliswaar minder dan een week, maar toch zeker vijf dagen. Daar zijn tot nu geen medicijnen tegen, maar zelfs als ze bestonden zou ik ze niet nemen. Afkicken moet je voelen en bij gierzwaluwen is dat een zoete pijn.

Dedemsvaart: Uit het gierzwaluwdagboek van Johan Tinholt

Op 8 juni 2019 schrijft Johan dat er veel rumoer is in de kolonie, veel van zijn kasten worden regelmatig aangevlogen en er vinden veel gevechten plaats. Hij denkt dat er veel nieuwe vogels zijn omdat ze niet in één keer een kast naar binnen vliegen maar in de opening hangen en rondkijken.
Op 12 juni is het nog steeds onrustig maar alle 31 kasten zijn bezet, bij het aanvliegen is het onderscheid tussen ervaren en onervaren vogels goed te zien. In kast nummer 7 (met een camera) zijn op 9 juni jonkies uit het ei gekropen, wat zijn ze klein! Een dag later zijn de eischalen al weg.

Als Johan nog 10 extra kasten op zou hangen, zouden die binnen korte tijd ook bezet zijn want er vliegen steeds zeker 10 zoekers rond. De gevechten zijn bijna voorbij en de rust keert terug.
De jongen zullen wel van verschillende leeftijden worden want de start van het broeden wisselt sterk (tussen paartjes). Naar aanleiding van een aantal meldingen over het vroege vertrek van gierzwaluwen, soms al na 7 à 8 weken, vroeg de redactie Johan om informatie. Hij heeft 31 nesten aan zijn huis en die zijn al jaren achtereen allemaal bezet. Hieronder volgt een aantal opmerkingen uit zijn dagboek:

Op 21 juli kijkt Johan ‘s avonds een uur en twintig minuten naar zijn kolonie en heeft 84 x een gierzwaluw een nestkast in zien vliegen. Hij controleert zijn lijst en stelt vast dat alle 31 nestkasten één of meer keren werden bezocht, dus ALLE gierzwaluwen zijn nog aanwezig. Dit in tegenstelling tot meldingen dat de vogels al weg zouden zijn. Hij ziet dat er 8 jongen zijn uitgevlogen. Op 23 juli is het geweldig druk bij de gierzwaluwen, er vliegen er wel 50 boven Johan’s huis en even later weer laag tussen de huizen door en langs de nestkasten met een grote groep, hij noemt dat treintjes.
Op 24 juli ziet Johan dat de groep kleiner wordt, nu een aantal van ca. 30. In nestkast 7 (met camera) ziet hij dat er maar 1 ouder overnacht, gisteren waren er nog 2. Een dag later zijn er nog 7 à 8 over en verder is het heel erg stil. ’s Avonds telt hij 9 vogels die hun nestkast invliegen. Hij denkt dat de grote uittocht gisteren is begonnen. Het broedseizoen is bijna voorbij. Meestal vertrekt zijn kolonie in de 1e week van augustus, dat is dit jaar (25 juli) dus duidelijk eerder. Ook in 2018 was de vertrekdag eind juli, dus ook vroeger/eerder dan andere jaren.
Hij denkt dat een warme en droge zomer (zowel 2018 als 2019) daar debet aan is. Normale Hollandse zomers geven toch meestal wel een week of 10 dagen van regen/nat/koud weer met een depressie. Tijdens zo’n depressie zullen de jongen minder voedsel krijgen, dus ook minder snel groeien. Als het elke dag zonnig en droog is, kunnen de ouders elke dag veel vliegen en andere insecten vangen en voeren, dan groeien de jongen ook weer sneller.
Op dit moment (14 augustus) heeft Johan nog 2 paartjes gierzwaluwen die nog jongen voeren. Het bedelen van de jongen is goed te horen. Op 17 augustus zijn nog steeds 2 paartjes actief. Er wordt niet meer gespeeld in de lucht. Ze komen hoog uit de lucht vallen en vliegen met hoge snelheid de kast in.
In nestkast 13 zijn op 22 augustus nog steeds 2 oudervogels en 2 jongen aanwezig. De laatste ouder komt om 21.20 binnenvliegen, het is al bijna donker. Een dag later is er nog maar 1 ouder aanwezig, de andere ouder komt ook niet meer terug. Die dag zit ’s middags al een groot jong naar buiten te kijken, later op de dag bleek hij vertrokken. Er moet dus best een groot leeftijdsverschil tussen beide jongen geweest zijn want het 2e jong vertrekt pas op 8 september. Op 2 augustus zijn 1 ouder en 1 jong vertrok-
ken.
Vanaf 23 augustus komt steeds maar 1 ouder met voedsel binnenvliegen en hoor ik ook maar 1 jong bedelen. Vanaf 4 tot en met 7 september zit dit jong continue naar buiten te kijken. Op 8 september schrijft Johan in zijn gierzwaluwdagboek:
….. EINDE BROEDSEIZOEN!!!!
Johan Tinholt

Drunen: In Drunen herleven gouden tijden voor de gierzwaluw

Dit was de kop van een artikeltje in een krant die de redactie in mei toegestuurd kreeg. Er zijn in die maand 220 gierzwaluwnestkasten aangebracht in de Voorste Venne. Daar hadden de vogels lang onderdak onder de daken. Maar bij een grootschalige renovatie van het gebouw (voormalig
Autotron) zouden ook de daken worden vervangen. Daarbij zou alle nestgelegenheid verdwijnen. Fons van Dijk nam contact op met GBN en samen met de gemeente en Groen Links werden plannen gemaakt om de vogels toch onderdak te geven. Provinciale Staten doneerde het benodigde geld om de kasten te laten maken. Laten we hopen dat de vogels het geduld hebben op kunnen brengen om weer te gaan nestelen in de nieuwe kasten.
In de oude Voorste Venne verbleven ook vleermuizen en huismussen. Dat kan nu niet meer door de geplaatste vogelschroten. Dat laat Fons van Dijk niet op zich zitten: hij gaat in gesprek met de gemeentes om de vogelschroten te verwijderen.

Sint Maartensbrug: Gierzwaluwen in de problemen

Tja… zo kan het gaan. De kerk wordt gerestaureerd, de vergunningen zijn verstrekt en de steigers zijn al geplaatst. Het wachten is op de dakdekkers die in mei gepland staan om te beginnen. Al vóór de terugkeer van de gierzwaluwen had de opdrachtgever laten weten ultrasoon geluid te hebben geïnstalleerd om zwaluwen en vleermuizen af te schrikken. Zo voorkom je immers dat beschermde
dieren zich vestigen onder jouw dakpannen. Ik vond dat een lastige want ik wist op dat moment niet of die truc is toegestaan. Ik heb daarom contact gezocht met de Vogelbescherming, Gierzwaluwbescherming en de Regionale Uitvoerings Dienst. Al deze drie instanties hadden nog nooit van ultrasone afschrikking gehoord.
Ik had aan Maurice Knijnsberg van onze vogelwerkgroep Tringa gevraagd het kerkje in de gaten te houden. Maurice meldde me op 10 mei dat hij had gezien dat enkele gierzwaluwen onder de pannen doken vóór het vallen van de nacht. Van hoge tonen trokken ze zich dus niets aan. De Schager Courant beweerde echter dat er niet zou zijn vastgesteld of de vogels er ook nestelen. Maar wij weten
wel beter…
Uiteraard wil ook Tringa niet dat oude gebouwen met een lek dak niet gerenoveerd kunnen worden vanwege dieren die daar huizen. In het kerkje vinden culturele activiteiten plaats, zoals concerten, waar mensen van komen genieten, óók leden van Tringa.
Ik heb namens Tringa het kerkbestuur schriftelijk benaderd over de kwestie en het bestuur gewezen op de Wet natuurbescherming, op grond waarvan de nesten jaarrond zijn beschermd (tenzij ze permanent verlaten zijn) en broedende vogels niet mogen worden verstoord. Ook heb ik het bestuur de vraag voorgelegd hoe ze gaan voorkomen dat de gierzwaluwen worden verstoord door de
restauratiewerkzaamheden.
GBN biedt gelukkig oplossingen waarbij zowel het gebouw als de zwaluwen gespaard worden. Bij de vorige ledenvergadering van Tringa is er op aangedrongen dat de leden goed moesten opletten bij oude gebouwen. Daar is de kans op een populatie gierzwaluwen immers het grootst. Het zou helemaal geweldig zijn als eigenaren van oude panden en van restauratiebedrijven zich bewust worden van de
mogelijkheden om gierzwaluwen te beschermen. Ultrasoon geluid afspelen hoort daar in ieder geval niet bij.
Hans Dijkstra

Den Helder: Invliegende gierzwaluwen

De gierzwaluwtil in het stadspark was de eerste in Nederland en staat er sinds 2013. De nestplekken zijn vanaf het eerste jaar al bezet. Niet door gierzwaluwen, maar door spreeuwen. Spreeuwen zijn overigens erg nuttig in verband met het verwijderen van insectenlarven in de grasmat en voorkomen daarmee kale plekken in het stadspark. Maar sinds 2014 zijn er ook invliegende gierzwaluwen waargenomen. Dit jaar hebben we in vijf verschillende invlieggaten gierzwaluwen in de til gezien. Volgens de Vogelbescherming is het de eerste gierzwaluwtil in Nederland waarin ze zijn waargenomen.  
Ik ben nu bezig met een tweede gierzwaluwtil in de wijk De Schooten. Hiervoor heeft de provincie €1.910 gedoneerd. Er is nog een tekort, maar hiermee kan ik in ieder geval de paal en de vergunning betalen.
Daarnaast is aandacht nodig voor gierzwaluwen die in de verdrukking komen door het isoleren van woningen. Woningstichting Den Helder heeft, als het goed is, honderd compensatiekasten besteld en onlangs zag ik ineens gierzwaluwdakpannen liggen bij een nieuw project, speciaal voor de huismussen. Ik had hier in de Commissie Stadsontwikkeling om gevraagd, nadat een rijtje huizen was gesloopt.
Gelukkig laten de gierzwaluwen ons niet in de steek, bij de laatste MUStelling in postcode 1782 hadden we er 148 over 9 punten.
Fred van Vliet

Uffelte: Extreem laat succesvol broedgeval

In het voorjaar van 2019 hebben wij aan onze oostgevel een tweede gierzwaluwkast opgehangen (onderste kast op de foto). De eerste kast (in de nok op de foto) hing er al twee jaar en was direct bezet. De Vogelwacht Uffelte heeft in het dorp tientallen kasten hangen met een behoorlijk bezettingspercentage.

Laat broedsel
De gierzwaluwen zijn laat dit jaar, maar half mei is de bovenste kast bezet. Op 5 juni vliegen er ineens ook twee vogels uit de nieuwe kast. Na enige tijd liggen onder de eerste kast uitwerpselen; er zitten jongen. Op een van de laatste dagen van juli vliegen de jongen uit de eerste kast uit. Een paar dagen later hoor ik ineens gerommel en gepiep vanuit de andere kast, die circa 2 meter boven mijn slaapkamerraam hangt; ook de tweede kast is bezet. En dat terwijl de andere gierzwaluwen uit het dorp zich al klaarmaken voor vertrek. Daarna volg ik op vrijwel alle avonden vanaf begin augustus het invliegen van de oudervogels; ik ben erg benieuwd hoe lang de ouders blijven voeren. Terugrekenend zijn de eieren rond begin juli gelegd (uitgaand van ongeveer zestig dagen voor broeden en opgroeien).

Voeren
Het invliegen verloopt volgens een redelijk vast patroon, waarbij de ouders meestal binnen enkele minuten na elkaar aankomen. Vaak 15 tot 20 minuten na zonsondergang en daarna nog een keer voor een laatste korte voedselvlucht. Bijvoorbeeld op 20 augustus, met om 20:51 zonsondergang: 21:07 invliegen ouder1, deze verlaat het nest weer om 21:10, om 21:12 invliegen ouder 2 die om 21:13 het nest weer verlaat. Om 21:19 komen beide ouders terug. Als de ouders apart aankomen, begroeten ze elkaar met twee tot drie keer gieren. Bij het late aankomen hebben ze vaak meerdere pogingen nodig om goed in te vliegen (maximaal tien pogingen geteld).
De jongen roepen vrijwel permanent, zowel overdag als midden in de nacht. Sowieso maken de vogels regelmatig rumoer in de kasten: roepen, gescharrel, piepen. Op 25 augustus zijn twee jongen voor het eerst zichtbaar, als ze overdag met opengesperde bek voor het invlieggat zitten.

Het zijn de zeer warme dagen van eind augustus en het is dus heel heet in de kast. Gelukkig verdwijnt de zon net na de middag naar de andere kant van ons huis, waardoor de kast in de schaduw komt te hangen. Die dag hoor ik de jongen ook voor het eerst vliegoefeningen doen.

Spannend
Op 27 augustus wordt het heel spannend. Nadat beide ouders rond 20:20 boven huis en tuin gieren, vliegt er om 21:01 nog maar één oudervogel in de kast. De tweede vogel komt niet meer terug. Gegrepen door de boomvalk van Rheebruggen of vertrokken naar het zuiden? Op de warme dagen daarna zitten de jongen dagelijks voor het invlieggat en wordt de afloop iedere dag spannender. Op 30 augustus is de oudervogel regelmatig boven de tuin en het dorp aan het foerageren. Om 20:43 brengt de ouder voer,
vliegt meteen weer uit en keert om 20:52 terug. Om 21:00 vliegt een van de jongen uit. Een klein stukje naar het noorden, een draai boven de tuin van de buren en daarna het zuiden tegemoet, in het donker. Een heel bijzondere waarneming.
Een dag later is er onweer in de buurt. De oudervogel vliegt om 20:33 in en om 20:45 uit. Dan zit ineens het tweede jong voor het invlieggat en vliegt om 20:50 uit, onweer en regen tegemoet. Om 20:51 komt de ouder terug met voer, naar een lege kast. Op 1 september vliegt de ouder rond 09:55 nog boven tuin en dorp. Daarna heb ik ‘m niet meer gezien.
Norbert Kwint

Amsterdam: Goed nieuws uit de toren van de Oranjekerk

In het kader van de monitoring van gierzwaluwen voor de gemeente Amsterdam, hebben we op 14 oktober de nestkasten in de toren bestudeerd. De laatste jaren blijkt de bezetting van de nestkasten weer toegenomen: er zijn nu ongeveer 16 nestkasten bezet met broedende gierzwaluwen. We hadden al wel verwacht dat dit een goed jaar was voor de gierzwaluwen in de toren. Bij mooi weer zagen we op 11 juli in de avond grote groepen van tientallen gierzwaluwen aanvliegen op de kasten.

De nestkasten voor gierzwaluwen in de toren zijn in het jaar 2000 (na de renovatie van de Oranjekerk) gebouwd door de mensen van de Gierzwaluwwerkgroep. Gerard Schuitemaker en anderen waren al sinds 1993 actief in de bescherming van deze stadsvogel, die door de stadsvernieuwingen in de Pijp enorm achteruitging in aantal, onder andere door het verdwijnen van dakpannen op de 19-eeuwse huizen. Achter de galmgaten van de kerktoren werden in iedere windrichting 8 kasten gebouwd, met aan de binnenkant een schuifdeurtje en een vilten gordijn, om het donker te houden. Gierzwaluwen zijn holtebroeders en willen een donkere afgesloten nestholte met een kleine ingang, waar geen predatoren zoals kauwen door kunnen. De eerste jaren na de installatie werd geluid afgespeeld om gierzwaluwen te lokken, anders kon het lang duren voor de vogels de nestkasten zouden ontdekken.

Gierzwaluwen verkennen nestholtes met grote achterdocht: omdat ze niet omhoog kunnen vliegen kunnen ze vast komen te zitten in diepe holtes. Als er een nieuwe nestholte ontdekt wordt, doen jonge vogels er soms meerdere jaren over om succes te hebben met een nestplek. Eerst hebben ze een beetje nestmateriaal nodig, dat in een rondje wordt gelegd. Stro en veertjes verzamelen ze zelf in de lucht. Vooral witte veertjes zijn populair bij de gierzwaluwen. Om het proces te versnellen leggen wij meestal een pluk stro in een nieuwe nestkast. Dat wordt met speeksel vastgeplakt, waarna een harde rand ontstaat, waar de eieren niet uit kunnen rollen. In de toren zijn deze stadia van nesten te zien. Als er echt gebroed is in een nestkast dan is dat wel te zien aan de troep: jonge gierzwaluwen groeien niet zo snel en zitten gemiddeld 40 dagen op het nest voordat ze uitvliegen. (Aanvulling: naast het nest blijven er poepjes van de jongen liggen.)

Het eerste nest kwam in 2003, in 2005 waren er 3 nesten, in 2007 6. De toename is gestaag doorgegaan tot ondergetekende er in 2014 en 2015 10, respectievelijk 11 nesten aantrof. In 2016 waren er waarschijnlijk al 14 nesten. Dit jaar werd ik geholpen door Peter-Jan Brouwer en ontdekten we dus weer 2 erbij. Dit wil trouwens niet zeggen dat er 16 succesvolle broedsels zijn geweest dit jaar; we verstoren ze niet en kijken niet in de kasten tijdens het broedseizoen. Thea Dammen en anderen hebben jarenlang gewaakt dat er niet verstoord wordt in het broedseizoen en met recht: volgens de Wet atuurbescherming
mag je gierzwaluwen en andere vogels ook niet opzettelijk verstoren tijdens het broeden. Dat nesten niet ieder jaar succesvol zijn bleek wel na de installatie van een webcam in 2012, door Vogelbescherming Nederland (Beleef de Lente, filmpjes zijn nog wel op YouTube te vinden). Die zomer kon heel Nederland een succesvol nest volgen in kast nummer 16. Maar het jaar daarop mislukte het nest, en zijn er geen jongen uitgevlogen.
Gierzwaluwen zijn zeer plaatstrouw: ze komen in principe jarenlang terug op hetzelfde nest. Maar door wegblijven van de partner, en ook door indringers die ook willen broeden, waardoor gevechten ontstaan, kan er toch van alles misgaan. Voor de bioscoopfilm ‘De Wilde Stad’ werd er ook een webcam geplaatst in de toren, in overleg met ons. Dat nest is ook niet gelukt toen. In de film zien we wel gierzwaluwen invliegen in een galmgat van de toren en we zien beelden van vliegende gierzwaluwen bij de toren. Er blijft overigens discussie over de verstoring van nesten in het broedseizoen. Toch wordt zelfs door Gierzwaluwbescherming Nederland het gebruik van webcams aangemoedigd: het levert veel nieuwe kennis op en ook de bewustwording van natuur om ons heen wordt er door bevorderd.
We denken nu samen met Gijsbert over eigen webcams in de toren voor komend jaar. Het zou toch mooi zijn als je bijvoorbeeld in de hal van de Oranjekerk live kan volgen hoe het met gierzwaluwen in de toren gaat?
Wilt u zelf iets doen voor gierzwaluwen in de buurt: onderzoek dan of u nestkasten kunt ophangen aan uw eigen huis (zie www.gierzwaluwbescherming.nl voor info; update: nu deze website gierzwaluw.knnv.nl). Zie ook de interactieve kaart op https://maps.amsterdam.nl/vogels/ over de grote monitoring van gierzwaluwen door de gemeente Amsterdam.
Gert de Jong

Zwolle: Gierzwaluwen zijn welkom in het Stadskantoor!

Uit een bericht dat bij ons binnenkomt is te lezen dat er afgelopen mei aan de noordgevel van het Stadskantoor aan de Hanzelaan 74 speciale gierzwaluwnestkasten zijn aangebracht.
Vrijwilligers van Avifauna Zwolle hebben geholpen om de betonhouten kasten op te hangen. De kasten hebben dezelfde kleur als de gevel. De kasten vormen samen het silhouet van een vliegende gierzwaluw.
Het idee voor de nestkasten was afkomstig van de voormalig voorzitter van Avifauna Zwolle, Jan van Dijk, helaas vorig jaar overleden. Hij kon, een paar maanden voor zijn dood, nog een ruwe schets maken die de gemeente verder uitwerkte.
Gierzwaluwen broeden op veel plaatsen in de binnenstad en in enkele buitenwijken. Door renovatie van oude gebouwen en isolatie van daken en muren verdwijnen de broedplaatsen. Het aanbrengen van speciale nestkasten geeft de vogels weer kans om te nestelen en jongen groot te brengen. Insecten zijn er genoeg, de vogels vliegen zelfs naar het IJsselmeer waar heel veel insecten zijn.
Een andere plek waar gierzwaluwnestkasten zijn geplaatst is de parkeergarage Katwolderplein.
Er wordt niet verwacht dat de kasten onmiddellijk worden gevonden door de gierzwaluwen, vaak komen eerst de huismussen die door hun gedrag de aandacht van de gierzwaluwen trekken. Hun woningen zijn er, nu de vogels nog!

Buitenlands nieuws

Tsjechië

Van Francine van den Bergh kregen wij een bericht en een foto uit Jablonec nad Nisou in Tsjechië. Ze zag daar een flat met integraal aangebrachte gierzwaluwkasten en een enorm aantal zwermende gierzwaluwen die ook regelmatig een kast indoken. Ze vroeg zich af of dat ook een idee zou zijn voor ons land. GBN kon haar vertellen dat op heel veel plaatsen in Nederland dit al jaren gebeurt.

Italië

Mauro Ferri uit Italie heeft een bijzondere gierzwaluwneststeen ontworpen. De steen bestaat uit 2 lagen waartussen in een open ruimte gebroed kan worden. Om te voorkomen dat er duiven of andere vogels in de ruimte gaan broeden heeft hij een drempel aangebracht waardoor een duif er niet in kan maar een gierzwaluw nog net wel.

Aanvulling: het betreft een wigvormige steen die in een bestaand gat in een muur (vaak groter dan 12×12 cm) geplaatst kan worden om een nestplek voor gierzwaluwen te maken. Aan de binnenzijde maakt een plug het mogelijk om de nestplek te controleren.

België

Stad Antwerpen is momenteel bezig met een grondige restauratie van de historische oude burcht Het Steen. Naast de restauratie zal deze tevens worden uitgebreid met een nieuw gedeelte, dat zal dienen als toeristisch infopunt en als nieuwe cruise-terminal zal fungeren. Het Steen zal als in- en ontscheping van de talrijke cruiseschepen dienen. Hiervoor wordt ook een drijvende ponton van ongeveer 300 meter gebouwd. De stad Antwerpen besliste niet alleen om de reeds aanwezige gierzwaluwnesten in de oude burcht te beveiligen tijdens de werken, maar gaf het hele project een bijkomende biodiversiteit-touch, door 27 steigergaten om te vormen tot nieuwe gierzwaluwnesten. In samenwerking met de stadsarchitecten Denecker en Jacobs en het A-team van de Milieudienst Stad Antwerpen, werden aan de oostkant in de Boekentoren 17 steigergaten vrijgemaakt en afgesloten met een zelf ontworpen ‘A-steen’. Bijkomend werden de twee ronde torens in de oude burcht aan de zuidkant voorzien van tien Mauro Ferri-invliegstenen. Deze waren noodzakelijk omdat de Belgische monumentenzorg hier visueel het open karakter van de steigergaten wilde behouden. Het succes van deze steentjes, bedacht door de Italiaanse gierzwaluw-expert Mauro Ferri, heeft zijn functionaliteit in diverse gebouwen in Italië reeds bewezen, waardoor de bezettingsgraad van deze nieuwe gierzwaluwnesten de komende jaren gegarandeerd zal zijn.

De gierzwaluwen konden het afgelopen broedseizoen niet wachten totdat hun woningen werden opgeleverd door het bouwbedrijf. Tijdens de werken werden de bouwvakkers om de oren gevlogen door
broedende gierzwaluwen die in de oostelijke Boekentoren onmiddellijk 9 van de 17 steigergaten (uitgerust met de A-stenen) in gebruik namen. De aanvliegroutes voor de overige tien Mauro Ferri-nesten in de twee zuidelijk ronde torens van de oude burcht, werden door de aanwezige stellages het afgelopen broedseizoen nog gehinderd, maar zijn klaar voor bezetting volgend broedseizoen 2020. Samen met de reeds aanwezige gierzwaluwnesten komt het totaal van deze nieuwe gierzwaluwkolonie voor het oude stadscentrum, op ongeveer 37 nesten, wat de volgende jaren op warme zomeravonden voor een vliegspektakel zal zorgen rond Het Steen.

De leden van het A-team van de Milieudienst Stad Antwerpen worden gevormd uit: Agentschap Natuur en Bos, Gierzwaluwwerkgroep Natuurpunt Noorderkempen, Milieudienst Stad Antwerpen, Vogelbescherming Vlaanderen, Vogelwerkgroep De Stadsmus, Natuurpunt Antwerpen Stad, Natuurpunt Studie, Apus-team en vertegenwoordigers GBN Essen en Antwerpen.

Amerika, North Carolina, Charlotte

De redactie kreeg een bericht doorgestuurd van een dierenopvangcentrum in Charlotte in Noord-Carolina in Amerika. Het centrum verzorgt honderden schoorsteengierzwaluwen (Chaetura pelagica) die ’s avonds op 15 oktober (2019) tegen de ruiten van de Nascar Hall of Fame waren gevlogen. Medewerkers van de Carolina Waterwild Opvang vonden 310 gierzwaluwen op de stoep voor de Hall. Ongeveer 30% bleek dood, 10 waren zo ernstig gewond dat ze geëuthanaseerd moesten worden. Nog eens 100 vogels hadden ernstige verwondingen, zoals gebroken vleugels, poten of andere breuken. De rest van de vogels was verdoofd door de aanvaring met het glas. Van deze vogels hoopt men dat ze over een paar dagen weer kunnen vliegen. Er moet iets gebeurd zijn waardoor de vogels afweken van hun gewone route. Het gebouw is namelijk ’s avonds altijd verlicht en er is niet eerder zo’n massale aanvaring geweest. Glas is natuurlijk al een vijand van vogels. Omdat de gierzwaluwen aldaar niet ’s nachts trekken maar overdag, staat al vast dat het geen migratie was. Er is om nadere informatie gevraagd maar deze is niet op tijd binnengekregen.

China

De Chinese projectontwikkelaar SOHO China is in samenwerking met natuurbeschermingsorganisaties een gierzwaluwbeschermingsproject gestart in Peking. Het project is op donderdag 27 juni 2019 van start gegaan en heeft als doel om nieuwbouw vanaf de tekentafel te voorzien van onder andere gierzwaluwnestkasten. Pan Shiyi, de voorzitter van SOHO China, zegt: “We hebben meer dan twintig jaar ervaring met het tekenen en bouwen van gebouwen. Ons speerpunt is altijd geweest om de levens van mensen beter te maken. In de toekomst moeten we ook biodiversiteit als speerpunt hebben en een betere leefomgeving creëren voor zowel mensen als dieren, zoals de Beijing Swift.” Bij de start van het gierzwaluwbeschermingsproject ontmoette Pan vier gierzwaluw-ambassadeurs van middelbare scholen in Peking. Zij presenteerden verschillende onderdelen van het leven van de gierzwaluw:
de levenscyclus, de migratie, de afnemende populaties en wat de scholen doen om de gierzwaluwen te helpen. Voor SOHO deed Pan drie grote toezeggingen:

1. Gierzwaluwkasten alsnog toe te passen in twee SOHO-panden in Bejing;
2. biodiversiteitscriteria op te stellen waar ze rekening mee gaan houden bij het ontwerp
   van nieuwe gebouwen;
3. aandacht voor biodiversiteit te promoten in de bouwsector in China.

Het project is geïnitieerd door Terry Townshend: onderzoeker, oprichter van de Birding Beijing Group en enthousiast gierzwaluwbeschermer die al meer dan acht jaar onderzoek doet naar de gierzwaluwen in Peking. Terry benadrukt het belang van het project: “In de context van de wereldwijde achteruitgang van biodiversiteit is dit project revolutionair. Het toont aan dat alle sectoren kunnen samenwerken om een positieve bijdrage te leveren aan biodiversiteit: van natuurbeschermingsorganisaties tot lokale gemeen-
schappen tot de zakenwereld.”

(Tussendoortje)

Recente onderzoeken & artikelen

Harris, S.J., D. Massimino, M.A. Eaton, S. Gillings, D.G.
Noble, D.E. Balmer, J.W. Pearce-Higgins, & P. Woodcock:
The Breeding Bird Survey 2018. BTO Research Report 717.
British Trust for Ornithology, Thetford (2019).

In mei 2019 verscheen de Breeding Birds Survey (BBS) van de Britse BTO (British Trust for Ornithology), RSPB (Royal Society for the Protection of Birds) en de JNCC (Joint Nature Conservation Committee). De BBS heeft als doel om de populatietrends van 117 broedvogels en negen zoogdiersoorten in het Verenigd Koninkrijk in kaart te brengen. Dit wordt gedaan met behulp van drieduizend vrijwilligers die ieder voorjaar kilometerblokken in kaart brengen. In de periode 2017-2018 lijken noordelijke windrichtingen
hun tol te hebben geëist van migranten die terugkeerden vanuit Afrika naar het Verenigd Koninkrijk. Echter, de omstandigheden in de overwinteringsgebieden kunnen ook een rol hebben gespeeld in de jaar-op-jaar afnames tussen 2017 en 2018 van onder andere huiszwaluw (-17%), oeverzwaluw (-42%) en gierzwaluw (-20%). Het BBS-rapport laat een landelijke afname van de gierzwaluw in het Verenigd Koninkrijk zien van 69% in de periode vanaf 1995 tot 2018. Als oorzaken hiervan wordt op een drietal aspecten gewezen: verlies van nestgelegenheid, veranderingen op de migratieroutes en veranderingen in de omstandigheden in de overwinteringsgebieden in tropisch en Zuidelijk Afrika (de beschikbaarheid van insecten als voedselbron).

Aanvulling: er is discussie over de methode van tellen van gierzwaluwen in de UK. Er is namelijk geen apart telprogramma, waardoor de aantallen gierzwaluwen alleen tijdens de vroege ochtendtellingen van zangvogels worden meegenomen.

Download het rapport hier.

Amichai, E. & N. Kronfeld-Schor: Artificial Light at Night Promotes Activity Throughout the Night in Nesting Common Swifts (Apus apus). In:
Nature, Scientific Reports, volume 9 (30 juli 2019).

Het gebruik van nachtelijk kunstlicht is een snel toenemend, door mensen veroorzaakt verschijnsel. Het verandert nachtlandschappen over de hele wereld en leidt tot lichtvervuiling die ecosystemen op tal van manieren beïnvloedt. Een van deze invloeden is veranderende of verschuivende activiteitenritmes, die grotendeels synchroon lopen met lichtimpulsen. De onderzoekers gebruikten akoestische dataloggers voor het vastleggen en kwantificeren van de nachtelijke activiteitenpatronen van een vogel die overdag actief is, de gierzwaluw, in een broedkolonie die werd blootgesteld aan extreem intensieve kunstmatige verlichting gedurende de hele nacht, bij de Klaagmuur in Jeruzalem. Ze vergeleken dit met activiteitenpatronen bij drie andere kolonies met geen, medium of medium-hoog nachtelijk kunstlicht. Hieruit bleek dat in de kolonies met laag-intensief nachtelijk kunstlicht de gierzwaluwen rond zonsondergang hun activiteiten staakten. Hoe intensiever de verlichting, hoe later het tijdstip dat ze
niet meer actief waren. Bij de Klaagmuur echter bleven de gierzwaluwen de hele nacht door actief. Dit kan belangrijke gevolgen hebben voor de fysiologie, broedcyclus en fitheid van de vogels en het zou een domino-effect kunnen hebben op hun ecosystemen.

Download het artikel hier.

Gierzwaluw gedicht

Bij Kunst en vliegwerk (achterplaat)

Katrijn van Giel is een fotografe uit Antwerpen. Zij vond de dode gierzwaluw op de vloer van haar net opgeleverde nieuwbouwappartement. Haar foto werd geselecteerd door uitgeverij Lannoo als omslagbeeld voor het boek De bereidheid om te kijken van de Vlaamse psychiater en zenboeddhist Edel Maex (uitgeverij Lannoo, 2018). Katrijn van Giel heeft aan haar nieuwe huis verschillende nestkasten voor gierzwaluwen gehangen. De redactie van het Gierzwaluwbulletin is haar dankbaar voor het (gratis) ter beschikking stellen van deze ontroerende foto.