Wettelijke bescherming van de gierzwaluw

De gierzwaluw geniet wettelijke bescherming vanuit de Omgevingswet (voorheen de Wet Natuurbescherming). Bescherming in de praktijk hangt vaak af van goedwillende mensen (o.a. in de bouw) en alerte mensen op straat die een vergissing bespeuren en in actie komen. Daarnaast zijn er ontwikkelingen in de uitvoering van renovaties bij woningcorporaties waarbij standaard rekening wordt gehouden met vogels en vleermuizen (zie ook bij SMP). Een landelijke regel voor het inbouwen van verblijven bij elke renovatie wordt door de sector gesteund, maar is door het landelijk beleid nog niet overgenomen.

Kennisdocument Gierzwaluw

De Omgevingswet zorgt voor een wettelijke bescherming van (bedreigde) plant en diersoorten. Het is bijvoorbeeld verboden om deze beschermde soorten te doden, te vernielen of te verplaatsen. Maar er zijn uitzonderingen mogelijk, de overheid kan besluiten om onder voorwaarden een ontheffing te verlenen (een activiteit die schadelijk is, toch door te laten gaan). Bij beschermde planten en dieren geldt het “Nee, tenzij” principe: niet doen, tenzij je kan aantonen dat er geen schade optreedt of je de (noodzakelijke) schade kan compenseren (verhelpen) of mitigeren (afzwakken).

Voor een aantal beschermde soorten, waaronder de gierzwaluw, is een kennisdocument ontwikkeld. Hierin kun je snel en overzichtelijk terugvinden wat onder welke voorwaarden mag en hoe men een ontheffing kan aanvragen. Het kennisdocument vervangt de verouderde Soortenstandaard. Voor meer informatie over het kennisdocument, zie de website van BIJ12.

Gedragscodes

Een gedragscode is een met de rijksoverhed (Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur) opgestelde werkwijze bij uitvoering van activiteiten waarbij beschermde soorten kunnen worden geschaad. De gedragscode wordt door de sector opgesteld en dient als aanbeveling (het is niet verplicht om volgens de gedragscode te handelen). Als een bedrijf een vergunning heeft aangevraagd en daarin heeft aangegeven dat er volgens een gedragscode gewerkt wordt, dan is het wel verplicht (staat dan immers ook vermeld in de afgegeven vergunning. RvO beheert de gedragscodes (zie pagina Gedragscodes op de website van de RvO). Voor Gierzwaluwen zijn relevant:

Gedragscode `Soortenbescherming Aedes (woningbouwcorporaties)

Gedragscode Soortenbescherming Gemeenten

Onderliggend is de Maatregelen catalogus beschermde soorten bij na-isolatie en renovatie van gebouwen. Hierin staan de maatregelen die genomen kunnen worden als er tijdens de werkzaamheden toch soorten verstoord worden of verblijfplaatsen verdwijnen.

Betekenis voor gierzwaluwen

Praktische bescherming

Maar het kan ook gebeuren dat je tegen iets aanloopt dat niet de bedoeling is van de wettelijke bescherming: een gevel met gierzwaluw-nestplaatsen afgedekt door steigers en doeken, een container met de eerste oude dakpannen van een dak waar gierzwaluwen onder broeden. Aangezien het een belangrijk onderdeel vormt van de totale bescherming (de overheid wil en kan niet alles controleren), staat hieronder uitgelegd hoe jij kan handelen in geval van een overtreding van de Omgevingswet en waar je informatie kan verkrijgen en/of een melding kan doen.

Een overtreding van de wet gezien?

Indien je vermoedt dat wettelijke voorschriften niet worden nageleefd, kan je als belanghebbende een verzoek doen tot handhaving. De plek om dat te doen is bij de regionale omgevingsdienst (deze valt onder de provincie en is het uitvoerend en controlerend orgaan van de provincie). Door een dergelijk verzoek vraag je de provincie om een besluit te nemen. De provincie kan besluiten handhavend op te treden, daarvan af te zien of te gedogen. Bij gedogen blijft de situatie, die eigenlijk niet mag, in stand. Dit komt echter weinig voor. Van belang is dat de provincie een besluit neemt. Hiertegen kan je vervolgens bezwaar en beroep instellen. De verdere procedure ziet er dus hetzelfde uit als bij een bezwaar op een besluit over bijvoorbeeld een bouwvergunning. Het kan zijn dat de afhandeling van de melding/klacht wordt doorgestuurd naar de betreffende gemeente of de provincie.

Bevoegd gezag inzake de handhaving van de Omgevingswet

Het natuurbeleid in Nederland is de verantwoordelijkheid van de provincies. De omgevingsdiensten zijn het uitvoerende, controlerende en handhavende onderdeel van de provincie. Zij voeren het provinciale beleid uit. Zij hebben ook buitendiensten die in het veld kunnen controleren. Elke provincie heeft een omgevingsdienst. Hier staat een overzicht van alle omgevingsdiensten in Nederland.

Vindt de overtreding plaats in een gebied dat beheerd wordt door de rijksoverheid (voor gierzwaluwen mogelijk alleen gebouwen op defensieterreinen en eventueel bruggen met nestplekken), dan kan je een melding maken bij het RvO.

De eerste vraag die dan gesteld wordt is of je de eigenaar, van bijvoorbeeld een gebouw waar de overtreding plaatsvindt, daarop hebt aangesproken, en wat zijn/haar reactie was. Dit zou je dus als eerste stap kunnen doen, tenzij je daar niet voor voelt (bijvoorbeeld omdat het in jouw geval gevolgen kan hebben op het persoonlijke vlak; namelijk niet iedereen die een overtreding begaat doet dit uit onwetendheid; de reacties kunnen dus verschillen).

Zodra de Omgevingsdienst een melding heeft binnengekregen, zal zij de initiatiefnemer van de werkzaamheden hiermee confronteren en vragen om een reactie. Als uit deze reactie blijkt dat het waarschijnlijk is dat de Omgevingswet overtreden wordt, zal de Omgevingsdienst bestuursrechtelijke stappen zetten om de overtreding te voorkomen dan wel te beëindigen. Denk aan het sturen van de controleurs of de milieupolitie om de plek te inspecteren en in overleg te gaan met de eigenaar(s). Leidt dit niet tot resultaat dan kunnen vervolgstappen gezet worden, zoals het opleggen van een last onder dwangsom om verdere werkzaamheden te voorkomen.

Wanneer kan je om handhaving verzoeken?

Een handhavingsverzoek kan altijd worden ingediend. Indien er voorschriften niet worden nageleefd, heeft het bevoegd gezag (provincie of gemeente) een beginselplicht tot handhaving. Zij kunnen echter niet alles controleren om vervolgens uit zichzelf op te treden. Met een handhavingsverzoek wijs je de overheid op situaties die mogelijk in strijd zijn met wet- en regelgeving. Het is vervolgens aan hen om nader onderzoek te verrichten en een besluit te nemen op het verzoek.

Een melding of een handhavingsverzoek?

Je kan op twee manieren laten weten dat je last heeft van een ‘overtreding’ van de regels. Dit kan door middel van een melding of een handhavingsverzoek.

Een melding kan zowel mondeling als schriftelijk worden ingediend. Het voordeel is dat je anoniem kan blijven. Het is dan echter aan de Omgevingsdienst om te beslissen wat zij met de melding gaat doen. Er is geen verplichting om jou te vertellen welke actie ondernomen wordt.

Bij een handhavingsverzoek vraag je het bevoegd gezag om de onwettige situatie te beeindigen. Dit gebeurt schriftelijk. Dit verzoek mag je doen als je voldoet aan twee voorwaarden (Zie Algemene wet bestuursrecht, artikel 1:3 lid 3 en artikel 4:2):

• Jij bent belanghebbende. Dat kan een persoon zijn maar bijvoorbeeld ook een stichting of vereniging. Een individueel persoon moet onderbouwen op welke manier zijn belang wordt geschaad door de overtreding. In de praktijk moet je dan een bewoner of een buur zijn, anders wordt je niet als belanghebbende aangemerkt. Is het verzoek om handhaving gedaan door een vereniging of stichting, dan moet zij aantonen dat het belang dat door haar behartigd wordt, wordt geschaad door de overtreding. Welk belang de stichting behartigt, moet blijken uit de statutaire doelstellingen en uit de feitelijke werkzaamheden. Voor gierzwaluwen is dit lastig. Voorheen wilde de vereniging Gierzwaluwbescherming Nederland nog wel eens partij zijn bij het indienen van een handhavingsverzoek.
• U verstuurt het verzoek schriftelijk, voorzien van een datum en handtekening. Per provincie is er een andere manier om een handhavingsverzoek in te dienen, zie de links in de tabel hieronder.

Ondertussen gaat de Omgevingsdienst wel alvast met de melding aan de slag. Als de melding is onderzocht, wordt je geïnformeerd over de uitkomst. Tegen de schriftelijke beslissing kan je eventueel bezwaar maken.

Richtlijn voor het zijn van belanghebbend persoon: binnen ca. 300 m wonen ten opzichte van de plaats van de overtreding en zicht hebben op de plaats van de overtreding. Dit wordt in individuele situaties bekeken.

Aan welke vereisten moet een verzoek voldoen? Een verzoek moet aan de volgende vereisten voldoen:

1. Het verzoek moet schriftelijk worden gedaan.
2. In het verzoekschrift moeten naam, adres en woonplaats van de verzoeker staan en een dagtekening.
3. Het moet duidelijk zijn op wie of welke situatie het verzoek betrekking heeft. Welk bedrijf of welke persoon?
4. Het moet in zekere mate duidelijk zijn waar de ‘overtreding’ uit bestaat. Is er geen vergunning of houdt men zich niet aan bepaalde regels?
5. Van belang is om uit te zoeken wie de regels moet handhaven. Het is immers de bedoeling dat je het verzoek bij de juiste overheidsinstantie indient.
6. Degene die verzoekt, moet belanghebbende zijn. Je bent belanghebbende indien jouw belang rechtstreeks door een besluit wordt geschaad. Je bent bijvoorbeeld belanghebbende als de buurman een hok bouwt waarvoor geen vergunning is afgegeven of als de fabriek in de buurt stankoverlast of geluidsoverlast geeft. Maar je bent bijvoorbeeld geen belanghebbende als jeu klaagt over iemand die in een dorp verderop een schuurtje bouwt zonder vergunning. Schade aan gierzwaluwnesten kan jouw belang schaden doordat jouw leefomgeving wordt aangetast doordat er ‘s-zomers geen gierzwaluwen meer bij jou in de buurt vliegen.

Wat gebeurt er na het indienen van een dergelijk verzoek?

De provincie of gemeente moet op dit verzoek reageren. Het is een verzoek waarop een besluit moet worden genomen. Er zal een beslissing moeten volgen binnen de termijn die in de wet wordt genoemd. Is er geen specifieke termijn, dan geldt de algemene termijn uit de Algemene wet bestuursrecht, artikel 4:13 en 4:14. Die termijn bedraagt 8 weken en mag eventueel worden verlengd met een redelijke termijn.

Een beslissing zal echter over het algemeen binnen acht weken moeten volgen. Na het nemen van het besluit is het mogelijk om bezwaar of beroep in te stellen tegen de beslissing. Indien er binnen de geldende termijn of de genoemde acht weken geen beslissing wordt genomen door de gemeente, kan je een bezwaarschrift indienen tegen de weigering tijdig te beslissen en zo nodig via de rechter een beslissing afdwingen.

Omgevingswet

Ga je buiten aan het werk op plaatsen waar mogelijk beschermde planten of dieren aanwezig zijn? Je kan dan te maken krijgen met de Omgevingswet. Deze nieuwe wet is per 1 januari 2024 in werking getreden en vervangt de Wet natuurbescherming (en de daar weer in opgenomen eerdere Flora-& Fauna wet, de Bos-wet en de Natuurbeschermingswet 1998). Volgens deze wet mag je geen schade toebrengen aan de omgeving, in ons geval niet aan de beschermde vogel de gierzwaluw en niet aan de permanent (ook buiten het broedseizoen) beschermde nesten van gierzwaluwen.